Ineil
Saxlem e
Prof. Dr. F. F. Bruce
Müjde Yayincilik Ltd. §ti
Vi§ne Sok. 4/11 Kadiköy-istanbul
Navni$ana xwestine:
P. K. 8 Acibadem Kadiköy-istanbul
ISBN 975- 7889- 90- 3
Prof. Dr. F. F. Bruce, D. D., F. B. A., Britanya £apa pe§in bi nave ‘The New Testament is Trustwothy’ hatiye kirin
Em minet ü sipasiyen xwe pe§ke§T Birevebire British Museum a London, Pirtükxaneya John Rylands a Zaningeha Manchester, Pirtükxaneya Vatikan G Kolleksiyona Mansell a London dikin ku derfeta bikaranina weneyen di ve bro§ure de, dane
me.
Mafe ?ape parasti ye.
Kurti§ Ofset Matbaacihk
2001 Istanbul
Naverok
PE$GOTIN	4
1.	Ineil (Peymana Nü) ü naverok	5
2.	Teksten Incile yen destnivTs	8
3.	Her ?ar be§en pe§m en Incile ü
§ahadetiya wan a ji Isa re	12
4.	Zimane Incile	25
5.	Listeya pirtüken ku Incile pektinin
kengi pek hat?	28
6.	/ncf/^awa ji ali Xwede ve hat peyxamkirin?	33
7.	Armanca Incile	36
PE§GOTiN
Ji bo kesen ku baweriya xwe bi Mesih anine qavkaniya esasi ne Ineil e, Mesih Isa bixwe ye. Mesih Isa, Kelam an Peyva ku ji esle Xwedaye Mezin te bixwe ye (Binäre Incil: Yühenna 1:1-18) Le qavkaniya me ya sereke ya di derheqe Mesih Isa, mizginiya ku aniye ü fikren wi de, Incil e. Incila ku ev sere 2000 salan e hatiye nivisin ü bi hesasiyeteke mezin hatiye parastin, bi sedan salan e ku li hemberf tevger ü eri§en dijwar diberxwe dide. He Mesihe ku di Incile de eih digire ü hindariyen ku ji Xwede peyxam distinin, ji bo miroven ku birqitiya ruhi ya nüjen dik§inin teze ü weke ava zelal e. Ere, peyven rasteqin en Xwedaye qadire mutleq li gor wext ü zeman nayen guhertin; ji bo her deme pedivi ü bifede ne.
Ev kiteboka ku em niha pe§ke§ dikin, bi awayeki zanisti ü bi kurtebirri dirok ü nivisina Incile ravedike. Armanca me, iro gava ku hün rahejin Incileke ü bixwinin, dive hün zanibin ku hün Incila di sedsala yekemin de hatiye nivisin ü mirov pe ewle ye dixwinin; bi xwendina Incile, em dua dikin ü dixwazin ku hün jiyaneke bi hezkirina Xwedaye Mezin tije derbas bikin.
“Ez (Mesih Isa) ji bo ku mirov bibin xwediye jiyane, jiyaneke dür ü direj hatime dinyaye.” (incil: Yühenna 10.10)
-A
Incil (Peymana Nü) ü Naveroka We
Be§e diwem e Pirtüka Piroz incile (.Peymana nü an ahda nü), dewama Peymana Kevin a ku, him Cihü, him ji bawermenden Mesihi (Kesen ku baweriya wan bi Mesih ten) qebül dikin e. Peymana Kevin a ku ji Tewrat, Zebür ü pirtükin Pexemberan pek te, ji bo hatina Isaye rizgarker amadekirina dinye ji aliye Xwede ve rave dike; incil ji, ni§an dide be ka pawa ev soz bi alikariya isa hatine cibici kirin.
27 be§en incile hene. Carinan ji her be§ek ji par be§en pe§in (Metta, Markos, Lüka, Yühenna) re ji Incil te gotin. incila ku te maneya uNügeya bag " an “Mizgini”ye di esle xwe de ne pirtük e: Mizginiya rizgarkirina dinye ya ku Xwede bi alikariya isa §andiye dinyaye ye.'Ji ber ku bi tevayi ji Peymana Nü, ve mizginiye bikitekit rave dike li gellek welatan bitene weke “incile” te zanin.
isa Mesih, Wi bixwe tu pirtük nenivisine. Pirtüka Piroz a ku Wi bikar aniye, berhevoka nivisen ibrani ye ku je re Peymana Kevin (Tewrat, Zebür ü hwd.) ji te gotin. Weke ku isa gellek caran gotiye, Peymana Kevin, daxwiyaniya xwedan desthilat a ku Xwede ji insanan re §andi ye. isa da femkirin ku ji bo pe$biniyenPeymana Kevin pek bine, hatiye dinyaye. Weke nimüne gava ku Ew dibeje, “(jrimki Kure Mirov (mebesta wi ew bi xwe ye) ji nehatiye ku je re xizmet be kirin, le hatiye ku xizmete bike ü di ber gelekan de cane xwe berdel bide” (inctl.Markos 10:45). Ye$aya digot ku “Evde Xwede” ye ku di pirtüka pexember de bahsa wi dibe Ew bixwe ye. Isa Mesihe evd e ku Ye§aya bahsa wi dike, bi gorikirina cane xwe di ber gellekan de xizmeta xwe temam kir, bi vi awayi gunehe insanan hilgirt ü derfeta ku ew li huzüra Xwede xwe ji gunehen xwe pak bikin, pek ani (Tewrat:Ye$aya 52:13-53:12). Her weha, pi§ti mirin ü vejiyana Isa, kesen ku baweriya xwe pe tanin ev yek weha ilan kirin: “Gunehe herkese ku baweriya xwe bi Isa anibe we bi nave Wi ben efukirin”
(inctt.Karen §andiyan 10:43).
Pi§ti ku Isa ji §agirten xwe veqetiya bi demeke kurt, ew le hay bün ku huzür ü qeweta wi bi awayeki din, di civin ü jiyana wan a §exsi de pek hatiye. Beri qüna Isa ya ezmanan, hate bira wan ku Wi ji wan re gotiye ew e hezeke Xwdayi je bigrin ü bi ve heze ji ew e karibin bibin $ahiden Wi li dinye. Isa, qavkaniya ve heze weke “Ruhe Rastiye” yanji “Ruhe Piroz “ binav kir; ji $agirtenxwe re got ku ew e ji wan re bibe “Paraklitos ” ek ango, “Alikar,” “§iretker,” (“Teselliker”). Ji wan re got ku, “Alikare ku we Bav li ser nave min bi§ine, ango Ruhe Piroz, we her ti§ti feri we bike, hemi timten ku min gotiye bine bira we... Ruhe Piroz, we bere we bide her rastiye. Ew e ji ber xwe ve nepeyive, bitene ti§ten ku bihistiye we beje ü ti§ten ku we li pe§eroje bibin we ragihene we” (ineil, Yühenna 14:26; 15-26-27; 16: 13).
Ravekirina jiyana isa ü ti§ten ku ferkiriye, di be§e Incile ye Karen §andiyan (Resülan) de dom dike. Di vi be§i de, di derheqe hatina Ruhe Piroz e Isa ü pekanina sozen ku dabün de gellek delilen me hene. Li wir pi§ti vejina Mesih Isa ya di Roja Penciyan (Roja Pentekoste) de hatina Ruhe Piroz te ravekirin. Kesen ku baweriya xwe bi Isa tinin, di bin reberayetiya Ruhe Piroz de bün §ahiden esehi yen heza rizgarker a Isa ü mizginiya di derheqe wi de ji Quduse hete Romaye li hemi welaten Deryasipi belav kirin.
Ji kesen ku mizginiya Isa li navqeya Deryasipi gerandin e heri girtng Pavlose Tarsüsi ye. Ew, ne yekji §agirten isa yen pe§in bü; berevajiya we, wi li Quduse ü hawirdora we bi dijwari zilm li bawennenden Mesihi dikir ü dixwest civata wan ji nave rake. Le Pavlos pi§ti ku diqe $ame, di encama tecrübeyeke ilahi de, pi§ti ku baweriya xwe bi Isa tine, dibe parezere heri mezen e “Baweriya” ku bere dixwest ji nave rake. Ji ber ku mizginiya isa belav dikir, Pavlos pirr zor ü zehmeti dit, demeke direj di zindane de ma ü di encame de Pi§ti Zayine (P.Z.) di sala 67 an de sere wi hate jekirin ü hate §ehid kirin. Sezde ji be§en/ncz7e nameyen ku Pavlos nivisi ne ü be§eki giring e qiroka jiyana wi di be$e Incüe ye Karen §andiyan de hatiye keyd kirin. Bi saya xebata Pavlos riya Mesih isa li dinya Pagani mutlaq bü ü di encame de (Pi$ti mirina Pavlos bi 250 sali)
Xiristiyam, bü dine resmi ye Imperetoriya Romaye. Pavlos, sedi sed yek ji kesen her! giring ü jehati yen Enedoli ye.
Tekste Destnivisi yen In eile
Ji sala 19201 ü vir de pirtükxaneya Zaningeha John Rylands a li bajare Biritanya ye Manchester, xwediye kopyayek be§ek ji be§en Incile ye heri Kevin e ku hete iro hatiye ditin e. Ev be$ kopyayek ji kopyayen Incile ye ku di salen 130 - 1401 ye RZ. de, ango bi tene pi§tT 50 salen nivlsandina qisme Yühenna hatiye nivisin e. Ji ber ku pir bipük büye, bitene karibüye be§eki bipük e tekste Yühenna bigre. Le dxsa ji qet nebe dikare ti§teki bi qasi ku karibe Isbat bike ku Yühenna we deme jT hebüye ü ji ciye ku pe§! le hatiye nivisin ber bi ciyen pirri dür ve belav büye, bipareze. Ji ber ku be§e Incile ye Yühenna li bajare Efese ye neziki Izmire hatiye nivisin, le kopya we ya ku perqekiri büye li Misre hatiye ditin.
Papirus, malzemeyeki heri Kevin e nivisine büye ku ji qami§eki pirr li besta Nile §in dibü, pek hatiye. Ji ber ku 3 erzan bü pirr bikar dihat, le mixabin gelleki diberxwe nedida; li ciyen hewi züka diriziya. Ji ber ve ji nivisen papirus en ji demen kevin de mayi, bitene li ciyen ziwa, bi taybeti ji di qümen Misre de hatiye parastin ü karibüye hete dema me be.
Li pirtükxaneya Bodmer a ku neziki bajare Cenev e Swisreye ye koleksiyoneke pirr giring a pirtüken papTrusT heye. Du kopyayen Kevin en niviskarenIncile yen dawiya sedsala duwem a P.Z. ji di nav ve koleksiyone de ciye xwe girtine. Ji van ya yekem kopyayeke Yühenna ye. Ji se paran du paren ve kopyaye temam in, ji sisiya yeke we ji perpe perpe ye. Kopya duwem, temame her par be§en pe§in en Incile ye, le ji ber ku riziyane niha bitene be§e duwem e Luka ü be§e yekem e Yühenna pek tme. Di nav koleksiyona Bodmere de, kopyayekpapTrus a nameyen Petrüs ü Cihüda ji cih digre. Ev kopyaya ku aide salen 200i ye, niha li pirtükxaneya Vatikan a Romaye ye. Ji ber ku gava Papa Paule VI. di sala 1969an de pü Ceneve, M. Bodmer ev nivis pe§ke§i wi kirine.
Berhevokeke din a papirusen Incile ya giring ji li pirtükxaneya Chester Beatty ya li paytexte Irlandaye Dubline ye. Sir Alfred Chester Beatty, di sala 1931 an de bi van papirusan re pend destnivisen hin pirtüken din ji bi dest xistine. Ev se pirtük in. Ya yekemin ku di navbera salen 200 / 250 yen P.Z. de hatiye nivisin, bi temami her par be§en Incile yen pe§in (Matta, Markos, Luka, Yühenna) ü tekste Greki ye be?e
Karen §andiyan e. Ya diwem ku P.Z. di salen 2001 de hatiye nivism ji 9 nameyen Pavlos ü nameya wi ya ji bo Ibraniyan e; ya seyem, ku di navbera salen 250 / 300i de hatiye nivism ji ji Peyxame pek te. Ev pirtük ji ji ber ku riziyane niha ne temam in. Ya ku heri ba$ hatiye parastin kopyaya ku ji nameyen Pavlos ü nameya wi ya ji ibraniyan re pekhatiye ye; ji 104 rüpelen we 86 rüpel hin ji mewcüd in. Ev pirtüken destnivis en Chester Beatty, di sedsala sisiyan a P.Z. de li Misre ji aliye komeke Grekiaxev, ku baweriya wan bi Mesih dihat ve bikar hatiye anin. Ev tekst aide Pirtüka Piroz (ango Tewrat, Zebür, Ineil bi hev re) e, ku bere diviya hemi temam büna.
Niha di deste me de, pi bigire bi tevahi, pi bigire bi be$i, teksten Incile yen ku di navbera destpeka sedsala duwemin heta destpeka sedsala §azdemin bi Greki hatine nivisin, ji 5.000-i zedetir nusxe hene.
Ji vana ya heri giring ü ku biqimet e, ya di navbera sedsala qaremin ü pencemin de hatiye nivisin e. Bi taybeti ji ji vane ya ku li Londone ye, di sedsala paremin de, ji aliye Kodeks Sinaitikus ve hatiye nivisin ü ya hema bibeje di eyni tarixe de ji aliye Kodeks Vatikanus ve hatiye nivisin ü li Romaye ye pirr giring in. Me bihürbili bahsa papirusen destnivis en sedsala duyemin ü seyemin kir, ji ber ku ev $ahiden pe§in en teksten Incile ne ü aide heyameke gellek beri Konseya Iznike (325) ne. Wergeren Incile yen bi zimanen din, bi taybeti ji bi zimanen Suryani ü Latini ji hene. Ev delilen pirr, delaleta ku wergereke nüjen a Incila ku hün bixwinin ü ya ku nif$en bere xwendine, wekhev in, dike.
Weke ku me bere ji gotibü bi hezaran kopyayen Incile hene. Dema di navbera diroka nivisandina wan ü ya nivisandina pe$in aIncile de pir kin e. Ji ve ji mirov dikare tebighe ku, texsten Incile ji ye hemi pirtüken ku di we deme de hatine nivisin hin saxlemtir in ü betir baweriya mirov bi wan te.
Nusxeyeke balkes? a Incile, di sala 1933 yan de li ber gerne Ferate, di dema erdkolanen li Salihiye de hatiye ditin. Ev nusxeya ku di salen 235an en P.Z. de hatiye nivisin, be§eki bigük e Incila rasteqin e. Le ev be§, ji berhemeke ku ji her gar be?en Incile yen pe§in ji nü ve hatiye sererastkirin, pek te.
Ev berhevoka Incile, berhema bawermendeki Mesih ye bi nave Tatiyan e Asüri ye. Ev mirov xwendekare Yustin Martire feylesof e bawermende Mesihi bü, ku P.Z. di sala 165-an de hatiye §ehidkirin. Pi§ti ku ew bi Yustin re demeke li Romaye dimine P.Z. di sala 170 yi de vedigere welate xwe Asüre. Li wir wi ev berhema bi nave Duatessaron, terme muzike ku te mana “Harmoniya gar awazan” pek am. Bi girani di nav Asüriaxevan de belav bü, le weke ku ji destnivisa ku li Salihiye hatiye ditin te femkirin Grekiya we ji heye; pa§e hatiye. wergerandin ser zimane Erebi ü pend zimanen din.
Duatessaron, ji ber ku ji Incila ku em iro bikartinin pek hatiye, ev ji isbat dike ku eyni Ineil di nav bawermenden Mesih en sedsala duyemin de xwediye rez ü desthilatiyeke behempa büye.
3 Her £ar Be§en In eile ü §ahidiya Wan a Li Ser Isa
Li gor ku berhema Tatiyan a ku ji her par be§en Incile yen pe§in pek hatiye gellek rexbet dibine, xwendevane heja belbi dikare ve bipirse: “^imaji destpeke de di derheqe jiyana Isa ü mizginiya ku wi anibü de par be$ an kitebok (Matta, Markos, Luka, Yühenna) hatin nivisin? Ma kitebokeke bitene tere nedikir?” Ger bitene kitebokek hebüya, we lekolina Incile tera xwe hesan bübüya, zanina me ya di derheqe we de ji we ji ya heyi hin kemtir bübüya. Em li ser keseki din e diroki bifikirin. Li ciye ravekirineke ger par ravekirinen jiyana wi hebüna me ye xwe hin bi sihüdtir nezanibüya? Dive em eyni mentiqe li jiyan ü pavkaniyen me yen li ser bir ü baweriya Isa ji tetbiq bikin.
Her se kiteboken ku di destpeka Incile de cTh girtine ji beri xelaseka sedsala yekemin a P.Z. hatine nivisin.
Nivisen sexte yen ku nave Incile li ser wan e ü yen li ser jiyana Isa hatine nivisin, di sedsala duyemin an ji di salen pi§ti we de derketine. Le pisporen belayen ü hemi miroven zanyar, him di derheqe nirxe wan nivisan e diroki de, him ji di derheqe naveroka wan de, ji ber ku pi$ti büyeran bi sedsalan hatine nivisin, gava ku mirov wan bide ber Incila rasteqin a ku em iro bikartinin, hemfikirin ku qimeteke wan a zede diroki tüneye. Bi vi awayi mirov dikare bighe encama ku her qar be§en Incile yen pe§in (Matta, Markos, Luka, Yühenna) ji pirtüken din en ku büyer tomarkirine hin neziktir in. Yek ji niviskare van her 9ar kitebokan, Lukaye Antakyayi, di destpeka pirtüka xwe de li ser mebest ü metoda xwe ji me re hin ti§tan rave dike. Luka, xitabi yeki pe§ewa ye binave Teofilose ku pirtüka xwe je re terxan kiriye, dike ü weha dibeje:
“Gelek kesan dest avetiye ku diroka timten di navbera me de dibin binivisin. Ba$ e ku ji destpeke de §ahiden van büyeran ü xizmetkare peyva xwede ev büyer ragihandine me. Min ji munasib dit van büyeren ku ji destpeke de bi
ihlänam min li wem kolaye ji te re bireze binivisim.
Da ku, tu ji zanibi agahdariyen ku ji te re hatine
dayin rast in. ” (ineil: Luka l: 1-4)
Li vir Luka, diyar dike ku lekolina wi ne li ser esase heza xeyalen wT, berevajiya we li ser esase lekolineke diroki ü §ehadeta §ahiden dlti ye. Luka, ne tene be§e ku bi nave wi hatiye nivisin, be§e Karen kjandiyan (Resulan) e ku berdewama vi be§i ye ji nivisiye. Delilen ji belgeyen diroki ü arkeolojiye ewlekariya van her du pirtükan bi hemi detayan tasdiq kirine. Yekji belgeyen kuLuka je istifade kiriye be§e Incile ye Markos büye; mirov tedighe ku qavkaniyeke din ji berhevokeke peyven Isa ye. Diyar e be§e Incile ye Malta ji ji van her du qavkaniyan istifade kiriye. Bi vi awayi derdikeve hole ku peyvendiyeke nezik a kiteboken Matta, Markos ü Luka bi hev re heye ü pir di§ibin hev. Le disa ji, her yekji wan qiroka jiyana Isa li gor nerinen eihe pe§ke? dikin. Le di navbera wan de tu nakoki tunene. Be§e Yühenna ye/nef/exwedi taybetiyeke eihe ye. Ber bi dawiya sedsala yekemin, bitaybeti ji li gor ku xwendevanen eiwan e we deme je istifade bikin, hatiye nivisin. Ev eiwan, him ji aliye zeman, him ji ji aliye mekan ve düri qada ku isa le jiyabü ü ew dabü ferkirin bün. Mebesta Yühenna ew bü ku bi xwendevanen xwe bide zanin be Isa ki bü. Isa, bi§ikle rastiya ebedi ku bübü beden, kaniya jiyana bedawi ü riya rast a bitene ya ku diqe ba Xwede teswir dike. Li gor ve jiyana Isa ü ti§ten dide ferkirin, di her deme de, ji bo hemi mirovayetiye xwedi girfngiyeke taybeti ü berdewam e.
Weke Luka, Yühenna ji iddia dike ku ti§ten nivisiye li gor §ehadetiya kesen diti nivisiye. Ev yek, weke di be§e Yühenna de te ravekirin, ti§ten ku pi§tT gava Isa li garmixe dimre, dibeje, “Temam bü\” (Ineil: Yühenna 19: 30) dibin, pir e§kere ten ditin. Gava te xwestin ku mirina tawanbaren li garmixe xisti zütir bibe, lingen wan te §ikandin. Tawanbaren ku beyi desteka lingen wan en bi dare garmixe ve bihata bizmarkirin, nikaribün bihna xwe bida ü bistenda zü difetisin ü dimirin. Roja ku Isa ü her du tawanbaren li teni§ta wi li garmixe xistin, dihate xwestin ku zü bimrin. Ji ber ku dotira roje him roja §emiye ya heftiye bü, him ji Cejna Fisiha sale ya ku ji ali cihüyan ve weke cejneke pir piroz bü, rojeke duqat piroz bü ü bi dar de hi§tina miriyan bi awayeki e§kere, we piroziya we roje xera bikira. Yühenna büyeran bi vi awayi ravedike:
“Li ser ve yeke esker gün lingen mirove yekemin, page ji ye duyemin ku bi Isa re li garmixe hatibü xistin gikandin. Le gava ku dor hate ser Isa nerin ku ew miriye. Ji ber we ji lingen wi negikandin.
Disa ji, yeki ji eskeran bi rime newqa wi kun kir. Ji newqa wi, we gave xwin ü av heriki. ”
Li vir Yühenna ji bo ve Ifada ciddi bide, navberiye dide ravekirina xwe:
“Mirove ku ev yek diye $ahidi kiriye ü §ahadeta wi rast e. Ji bo ku hün ji baweriya xwe pe binin §ahidi kiriye. ” (ineil: Yühenna 19:32-25)
Heta nif§e §ahiden diti kem bü ü hedi hedi ji nave ranebü, kesi dest bi nivisandina incile nekir. Heta ku kesen isa nas dikirin ü karibün ti§ten dibün ü bihistibün ravekin saxbün, ne hewee bü ku mirov pirtükeke binivTse. Le gava ku ev ?ahiden diti, destpekirin yeko yeko mirin, pediviya tomarkirinen niviski bü ti^teki acil. Icar ev tomarkirinen niviski, nikaribü ji $ahadetiya §ahiden diti avere bibüya. Ji ber ku §ahiden diti yen isa nas dikirin hin sax bün ü kesen ti$ten ku wan rave kiribün bihiztibün, pir bün. Ji ber we ji niviskaren incile ger zanyariyeke li diji rastiyen dihatin zanin binivisana, bawermenden Mesihi en ku we deme dijiyan we ev pe re fern bikirana.
Hin beri pirtüken ku Incile pekanine ben nivisin, kesen ku Isa bixwe naskirine yan ji §ahiden diti bi serinc guhdari kirine ü zanyariyen bihistine yeki ji ye din re gotiye ü belav kirine, hebün. Weke pisporen zimen zanin, ravekirina devki li gor hin qaideyan dibe. Ev qaide, dest didin ku zanyariyen ten ravekirin rast ben ragihandin nif§en be. Ji ve ji derdikeve hole ku ravekirina devki bikemani weke tomarkirinen niviski, hete carinan ji wan ji ewletir in. Pispor, dikare tebighe ku li pa§ Incila niviski taybetmendiyen ravekirina devki hene. Ev taybetmendiyen ku ji aliye din ve di nameyen Pavlos en ku bahsa rastiyen bi Isa ve giredayi dike ü beri nutqen di be$elncile yekaren $andiyan ü beri be§en Incile ye Malta, Markos, Luka ü Yühenna ji hatine nivisin de ten ditin.
Di Incile de, be§e pe§in e Markos bü ku jiyana Isa ü mizginiya wi te de hatiye nivisin. Kem zede P.Z. di sala 58an de Markos, bi vi awayi destpedike ü nasnameya rasteqin a kese ku bahsa wi dike, ifade dike:
“Destpeka mizginiya bi Kure Xwede Isa ve
eleqedar. ”
Ifadeya “Kure Xwede” ku di Incile de mirov gelek caran rasti ve te, ji ber ku $a§ hatiye femkirin ji bo hinekan büye sedeme hin astengiyan. Di ve ifadeye de peyva “Kur“ bi awayeki normal ne di mana xwe ya biyolojik de hatiye bikaranin. Gava li Isa be tetbiqkirin, peyva “Kur” bi tene bi tekiliya wi ya hergav ü behempa ya bi Bav Xwede re namine, her weha delaleta ni§andana Bav Xwede bi awayeki teküz bi insanan re ji dike. Di esle xwe de, di navbera mana ifadeya “Kure Xwede“ ü Peyva Xwede ya ku Yühenna weke nav li Isa kiriye de tu ferqek tuneye.
Him “Kur”him ji “Peyv” (kelam), ti§te ji esle Xwede te ü wesfe Wi ye ifade dike. Herpend Xwede di wextinen din de xwe bi riyen din, wek nimüne bi wasiteya pexemberen xwe Xwe ni§an dabe ji, le cara dawin ü bi awayeki teküz xwe di §exsiyeta Mesih Isa de ni§an da.
“Di deinen bere de Xwede perge bi perge, bi riyen cihe, bi (deste) pexemberan bi bav ü kalan re peyivi. Icar di van rojen dawi de, ew bi Kure xwe ye ku ew kiriye mirasdare her tigti ü bi deste wi gerdün gekirine bi me re peyivi Ew, biriqina berziya Xwede ü dltina hebüna wi ya esasi ye.
Ew her tigti bi hezdariya peyva xwe hildigire. Pigti ku wi guneh dan saßkirin, li jore, li mile raste ye, ye mezin rünigt. ” (Nama Ibraniyan 1:1-3)
Peyva “Kur,” her weha ji te we maneye ku, Xwede ne bitene xizmeta xwe ya anina insen a ser dinyaye, her weha ji (hette heri betir) bi mirina wi ü ji nü ve vejina wi Xwe ni§an da. Yühenna di vi wari de weha dibeje: “Ye ku bi av ü xwine hat Mesih Isa ye.” (Ango, Mesihe ku dema di ave de hate imadkirin Kure Xwede hate ilankirin, gava ku xwina xwe rijand ü mir ji disa ni§an da ku Kure Xwede ye.) Ü Yühenna ji bo li ser rawestine, ti§ten ku gotiye bieyni peyvan dubare dike: “(Isa) bitene ne bi ave, bi av ü xwine hat.” (ineil: 1. Yühenna 5: 6). Markos ji gava ku Isa li ser (jarmixe can dide rave dike ü dibeje: “Di we nave de perdeya li perestgeheji jor ber bi jer de qariya, bü du ciyan.” (Ineil: Markos 15:18). Ti$te ku dixwaze beje ev e: Huzura Xwede ya ku bi pavan nedihate ditin bere li pi§ perdeya perestgehe ve$arti bü, le isa ji bo gunehen insanan ji nave rake Xwe ji dil ü can kir gort ü “perdeya” di navbera insan ü Xwede de bü rakir, tune kir. Xwede bi vi awayi isbat kir ku Ew “Rahman ü Rehim (dilovan ü dilovin) " e. Dive mirov §a§ nemine ku, li gor Markos ravedike, sersede Romayi ye ku Isa li garmixe xist ü büyeren seyr ditin, got: “Ev mirov birasti ji Kure Xwede
bÜ!” (ineil: Markos 15:39).
Tinten ku li jor hatine ravekirin kurtebirriyabaweriya wan kesan e ku ji destpeke de baweriya xwe bi Mesih Isa anibün. Ji xeyni Incile em dikarin minakeke din pe§ke§ bikin: Pe§enge civatabawermenden Antakyayi Ignatyus, di nameya xwe ya ku di sala 110 an de (RZ.) ji bawermenden Efesi re §andibü de Isa weha dide naskirin:
“Rebbe me Mesih Isa hakime bitene ye. Him bedena wi him ji ruhe wi heye. Tevi ku ji jineke büye ji destpeka wi tuneye. Isa Xwedaye ku xwe xistiye §ikle mirov e; di mirine de jiyanarasteqin e; Kure Meryem ü ye Xwede ye; pe§i tengayi ditiye, pa§e ji tengayiye rizgar büye.” {Nameyaignatyus aß bo Efesiyan 7:26)
Piraniya zanyariyen me yen di derheqe jiyana Isa ü traten ku feri me kiriye de ji berhemen niviskaren ku baweriya xwe pe anine te. Dive em ji ber ve yeke $a§ nebin; betir pe elaqedarbüna kesen ku baweriya xwe bi avakere civata xwe Isa anine, ji yen din ti§teki xwezayi
UIIMMHII" '
llHMllKi'YrVll
ahMur^WH.
I IMUX'II IHM OII'Mil IKI'IW
»UM'AlAYMIKIKU	....
«Ml I lw-nrx«n*l M*K- A"*' AIOI	*•	( IvJMX Yr«lM|f-C>
l«Y* I '• m * «i*i’ium imw "• if“* yiiAjuu. Kn )i trtKfinyx iH Ky Hm /■*(>»<< UM. MM I
f*
K AJ llyAf H »Nl‘1 UM*
MLNOMKUHJ-w An i'|AY'l‘>lOl>l»»« MilKAIAIAniil^
sax:
-CYOl Main
«•laaiVMiriM . /u>r.«><-Kr lAAfi«
I IfAlMM . .
1 rriAfia'iiMMW
Ml Xni’IAI'IUM»
• KP-oyoi »u:un 4>l Hln i »l |. IM 1X1*1 H1IMA II I«' |>
3. uro* *i mm *
r»i vri“> lo-ir»!-’'
f
OMKAJl NI	MAKNYNI
mya^m'juV	' n. miiiYN
* ni iiiNAii iaahw «YMcN nun Nu> l.aKiiuwiii IIU*
.niTiirim- *■*»»ll>yn AYU.IfP j IMAU.MlAl|(X'
Arioi h:> i ■ »rniH’
AY-rriVt uh« *a- . n i'ii:iM/i lAiir
sriiiotiiAt»i«j,,.. 				......
’,:Kn^	,£,,??* mmIha
“ Y‘ HH>|NNNP ... ,,, , „„..nuMKN * MMliONApun C'‘" .. H)gt*fl«HOM«
'fcruHPKiy IIIACNM.
CI'N'lllMK'rfllN II INI II NHPf , 1X1* YUINMOAirP FKAlONI HN1HI*'
' I AI f H l)NA MK KN .
'HUMUM IIIIIKIJ
A I YI'NAI'1 elAIH
oi^A.-rivArH-H*
l-All’O-fAII-AHT» HAIiniiM All! ■ r
iaoai
llfll II'Al AYIUJ f- 7TI HIII»tAl\>IA-i- Miv»i*einAi Ihm.Ti i<.Mi*j*jr-t AM.oriNinoi+
. OTliMAIIh'IXAl “ A» l «•lA.nwIfcCX'*»
AM 11 M AMIlMAll-
||-rOO«*/.llll4Nf »rlVAY la« KAMA flCI|A.ICHOIM>l*
YlfANCOYKAIAA KlH'HlI
AlM#tlHX«Y«'IIM*» lAlfK-J
»'ms;®® ,u“
«•|5«ri < luiiYOfh
*'■ ‘ -* I i iaykii
.N A Y I. i- *
XOM A Al l I 11 . I CYMOIA.KIIA*'!«*-
i'L<iAo';N(r|Niii •|i>. .'.aoiUri i«-i-r AM'Av|..r(i:o | in MAOiliiicCM I
«•Kl IUYM llllll*
AyiiiHin-triHir**
AN AY'IIIM'" MlI Mi'N.INl (	.
M Artvy hM-t'i-IIH*
Cujnih |i'l'. *1 * •' All f A I Ai’ lA| I»
A'Alt II AAM' M*»ll AAimni iviiiiii MAri YflAAY l» • 1 ' uiimHaHAAAA
«*|V* A I INM'AMI |A •J t I | AI A Al •> I K«Y A'AY'HIMIM MN IHN .iNXII'fllnT
■»H.X.WIII AIIAof I yTl HIN« .j'AJAtH*>
iiiiiii -'hwim'iv		
Kj 11.
OllnlV lillOMAÄ» TAHII «’ f«Ar'ICCK Hl Kf UllHJ fYl'YM
*lflCIUCAMA«l«l
1 <«»ei n um' >J r i r-*_
ulicm I I I 14 N N\M
MAIIltllNIlIHlli IIAN A H| I AI *>.A«**|
■|UNli7»tvAI|IIYY-
IUIAKHAOYUI NT <.,l|ICIfA‘4**l«:AK «Ai trt r«>*1» Afl kt'"
M ACM I nilNVI'M ' IAOVTVaIA Nt In -In r IHNfN lll'A* IIIW- «■»I nor | niMA'AI
k

Cotek rüpele ji nusxeyen destnivis in Incile ye heri Kevin ü giring, Kodeks Sinaitikus e ku PZ. di sedsala 4. de hatiye nivisin di pirtükxaneya manastira quntara Qiyaye Sina de hatiye ditin. (Ineil: Luka 19:30-20: 34). London - B ritis h Museum.
Pitrfrr}.
Kfcat;
UA-:
Perqeyeki Rylands e papirüse ye aide salen 130-140 en PZ. ku weke nusxeya heri Kevin a Incile te zanin. Pirtükxaneya John Rylands a Zaningeha Manchestere.
■>XX*re«OcT*« CaOcC^t
er»f).ntaC-< -^•XXeT^ crZ3t/&-J>r
c^o-cclt) r>»rJ. i^>—
<XX/iC>r /-cO. c* ecaf&r SX>rl.J> dir». *>T«^>r nx*;»u '>TC±r ^>r.
O'^rUjy 14* ©^Z-Vyc^n ec, rprdc, ÜX*f>>r LA-' cr^Jix/rtL* • rni^r crv/5 —u-ec>r nU*V& c<^-f - -2HXX—r«o>r W TO r*»£lo '>TCZCW&>-. Acrur&r,- reXo /r«C-f £*.*d>r 1>j£oL- t-L*>r kL&-Icr»l~T>TGc>
-er	r’r^^f
/^ZecütocT»«
\n> /mfi*. *** ^ cCäjeAt Ze^U ^T—* ^*7 r&4*Jour»' Id*» rVi>r ^=r cA^cr ^Wi» /f^ri/io©*« trv^r cc^et^yrrro*^ «•* r*cu^>r '>rl>
L>r v=nj^>rc<*u-td>r n>rt>r cdtU ^CTA^ rf>u>w ‘>ri-^f '>rty.'>rJ>r '^ykjZ CdLCf\_^>ydy rt>r txzc^rcCL^.ir^- K*ci>r dtruL cd. cxs%&-~
«9 erenZar
£ V
ViV^'r
»Ss*'fcA*N*Hf * V
?i	« m xAw »».Vcs I
, rr< M"5» o.M*nRKi «*aj»<C
a x,

Ke/: ji nusxeyen Incile (ayeten Yühenna 6: 53) ya destnivis ku aide sedsala 5. a P.Z. bi zimane Suryani ye neziki zimane Arami ye ku Isa Mesih pe diaxivi hatiye nivisin. London-Britich Museum.
■KwN M El «' Yri Hey *cA'l A» I	»<
M MM f y * »y\H c'lo M oYo IlKffH Xu)Op MX*H «> Ny«» r-MH^I
(-; » »*y +01*4 VI 4-yv°i| _ M MOi - xr» I Aidl- M-'/ U f IJ I to ;» |i-l | Mr^'i,’ i: m i*oy.i m mxjco m
WwMof'.yr xw Mev * rnyvf#i muyk.xix^ *»!••'» kl-MX^Vt*» mm* Kjry iiyMiXyiMK. M X-YX-KYm #1 KJ hCA'ix,
?l f:’CA.l iitX:xya)>^<y 'IY\MpywHr VH • »/r?y r piy xywx'r » u» k: c ?©y«n< k m f y>x- ' CVl» M © Y«. PI MPk Hn^ct-MM^IPn.Y »»r» ►« ts’i •«*.;o orui M»»
H ?f’Y© F I l«VoCIMCM 'rxi roY<»f in'N?i,•/«, ?N Hol korwoMlA/Mr
M Coii XY^XMXn f, X«?t n>! jvyh hxj»*»n rufH^yxr vxi >r*.«
»n-J h r -yx f yw mm *
HKiMr.yKJoy-n-Mv
MEyx>V;, t7nixi»;y
t5_«.Y r. PA-	n^uy
'TY fX>4_Ki © »z KJ M FTr"
(»H-MMMtVirilKJ <».»-* r MK^ xi r-yil^cUif m m mf; y x *	l vm
Y.S/lor-
F A-i >1 xyu) MMKiör , n/,*>riATw)’ Mii.^7
xywAV.
Bf* I t l’o »O nyii }^i » {
„ y,,M
‘i? IT- r i ©y*> £ I Kl !> • I *
*YW'i*r ’i T L' Xm m k /
,'.ri	»-«*/• Ayu»MrY
‘tuYW^^^./t: ..
r, u ,
•	Mrm»i
/*x*/ V J . ax%. .. ‘,w
T1<VPMk,-(-
•AJ i’l'rU'iXlHVJ!»»
r!.'»» X» im MAi ,->»1
•	> *f-*J -r>» Mi»|. M /» i
ra.r.:.t4sAs
»> r^i ns
->ir
’ 1 '
itm
Pirtükeke destnivis bi zimane Kipti ye Misra Kevin e. Di destpeka sedsala 4. a PZ. de hatiye nivisin. London- Britich Museum.
i iMj o/» x 11 | f *, jxh.*!’
Rupelek ji pirtüka destnivis a bi zimane Kipti ku P.Z. di salen 400i de hatiye nivisin ü baweriya Gnostik Valentinus te de eih girtiye. London-British Museum.
ye. Le agahdariyen ku ji niviskaren pe§i baweriya xwe bi Mesih neanine ten, detayen sereke yen rastiyen ku di Incile de hatine ravekirin tesdiq dikin. Weke nimüne, diroknivise Romayi Takitus rave dike ku, di sala 64an a P.Z. de, pi§ti agire hemi Roma §ewitandiye, Imperetor Neron han daye ku süce xwe texe stuye bawermenden Mesihi. Takitus, cara ewil di ve dera berhema xwe de bahsa nave bawermenden Mesihi dike ü weha dibeje: Peyva bawermenden Mesihi (yen ku baweriya xwe bi Mesih Isa tinin), gava ku Tiberius Imperetor bü ji Mesih Isa ye ku bi ernte wali Pontiyus Pilatus hatibü idamkirin hatiye girtin (Anal 15: 44). Takitus ev ti§t pi§ti §ewate bi penci sali nivisibün, le gava ku Roma $ewitibü, ew zarokeki duwazde sali bü; ji ber ve timten ku we wexte bihistiye karibüye bibirbine.
Diroknivise Cihü Yosefuse ku ne bawermendeki Mesih e (P.Z. 37-7105) weha nivisiye:
“Van wextan zanayeki bi nave Isa hebü, ger mirov ji Wi re beje peya (zilain) rast be... Ji ber ku Ew keseki ku karen mirov le $a$ dibü, dikirin, mamosteye kesen ku rasti bi dilfadi qebüldikirin bü. Gelek Cihü (Yahüdt) ü Pagan (Yen ku ne Cihü ne) bi all xwe de ki$andin. Dihate bawerkirin ku ev Mesih (rizgarkere ku dihate payin) e. Gava ku Pilatus ji, li ser pe§niyariya rüsipiyen di nav me de, Ew bi cezaye li garmixe xistine mahküm kir, yen ku bere ji ji je hezdikirin terka wi nekirin. Ji ber ku Wi, pigti ku ew li garmixe xistine bi se rojan disa sax Xwe nigani wan dabü; her weha pexemberen Xwede yen din ji bi deh hezaran tigten wi yen ku mirov le gag ü mat dimine bere ragihandibün. Nesle bawermenden Mesih (Xiristiyan) in ku nave xwe ji Mesih Isa girtine iro ji xelas nebüye9. ”
Waliye RomayT ye wilayeta Bitinya ya ku Tro li Bakure Rojava ye Enedole dikeve Pliniyus (P.Z.69-113), di mektübeke xwe ya ku ji Imperetor Trayanus re di?ine de weha dibeje:
“Li gor ku dibejin (Bawermenden Mesihi in ku ji ber peykere Imperetor nediperestin min ew ceza kirin), süc ü qebeheta wan bi taybeti incax ewinde bü: Di rojeke mueyen ku li ser biryar dabün de, beri roj hile wek ji Xwede re bejin li ser gerefa Xiristos (Mesih Isa) bi awayeki muntezam ji bo ilahiyan bejin diciviyan10. ”
Diroknivise Romayi Talluse P.Z. di sala 52yan de jiyaye, diroka gi$ti ya welate Deryasipi ya Rojhilat nivisiye. Mixabin ti§ten ku nivisibün ji ber wexta di navbere de buhurt yan ji ber ku wenda bün, yan ji ji ber ku hatin tunekirin, navroka wan edi em birasti ji nema zanin. Le, nivisen Tallus en P.Z. di sedsala III. de hin ji ti§tek bi wan
9 Josefus, Tarixen Kevin en Cihüyan, XVIII 3: 63-64.
1 “Pliniyus, Nameyen wi 10: 96.
nehatiye, meriveki bi nave Afnkanus li nivisen Tallus kolaye ü di berhemen xwe de dibeje ku Tallus bahsa afeten xwezayi" yen wexta mirina Isa kiriye. Bi gotineke din Thtimaleke mezin heye ku Talluse diroknivise berbiqav e Romaye ye derdora salen 50 yen RZ ye, jiyan ü mirina Isa bi alema putperest ragihandibe.
Li gor irf ü adeten xaxamen Cihüyan ku di pirtüka bi nave Talmud de ten rawekirin, Isaye Nasirayi
“Gunehkarekl li Isratle bü, peyven zanayan kem diditin, xelk ji re derxistin ü sehrbazi kir. ”
(Gotina sehrbaziye ji ber ku riyeke din a Izaha mucizeyen Isa neditibün, te.) Li gor Talmude “Isa gotiye ku ew ne ji bo ku ti§teki ji qanüna Musa rake, ne ji ji bo ti§tekl le zede bike hatiye. Di erefeya Cejna Fisihe de hate bidardakirin.” Ev ravekirineke dijminan e, le her qend li ser esase §iroveya kesen li diji Isa rawestabin be ji, nikaribüye rastiya büyeren diroki yen bi sere Mesih Isa de hatine inkar bike .
rjr •	/v »	A| /V
Zimane Incile
Zimane ku isa bi pirrani bikartani ihtimaleke mezin zimane Arami bü. Ev ziman, we deine zimane zikmaki ye Cihüyen li Felestine dijiyan ü ye kesen ku li gelek heremen di navbera Suriye ü Mezopotamyaye de rüdini§tin bü. Zimane Arami, ji malbata zimanen Sami, xizme Erebi ü Ibrani ye. Hin ji peyv ü biwejen Arami yen isa di incile de weke orjinalen xwe hatine parazsin. Weke minak, di Incil Markos 5:41e de gava ku isa, ke<ja Yair ji nav nivina mirine radike, dibeje “Tälita gumi” (Kegike rabe). Disa di Incila Markos 7:34an de, gava mirove kerr ü lal biguh ü ziman dike dibeje “Effata!” (Vebe). Peyva Abba (Bavo) ku bi taybeti ji all isa ve ji bo Xwede dihate bikaranin, pa§e derbasi zimane bawennenden ku bi Greki diaxivin ji
bÜ. (Li Incila Markos 14:36, Nama Romayiyan 8: 5, Nama Galatiyan 4: 6an binerin.) Gava Isa li (jarmixe e§ ü elem dik?and ev peyven ji wergera zimane Arami ya ayeta yeke ya Mezmüra (Zebüra) 22-yan dubare kir. “Elohi, elohi, lama $ekwaktani?” (Xwedaye min, Xwedaye min, te «jima ez bitene hi§tim?) (ineil: Markos 15:34): Piraniya xwendekaren pe§in en isa Mesih ji bi zimane Arami diaxivin, hin ji biwejen wan en bi Arami ji hatine parastin. Bi taybeti ji biweja Maranata (Xwedaye me, were!). Ev duaya ha, dema xwarina ku bi hev re dixwin, ji bo careke din hatina isa dikin. (Nama Korintiyan 16:22)
Icar her par be§en pe§in en Incile (Matta, Markos, Luka, Yühenna) be§en din en Incile ji te de, ne bi zimane Arami ne, bi Greki hatine nivisin. Peyven Isa ü §agirten wi yen bi Arami, beri ku bi vi awaye niha bighen me hatine wergerandin ser zimane Greki. Ev, pima weha bü?
Sedeme pe§in, ji fethen Iskendere Mezin bi vir de (B.Z. 336-323) Felestin bübü perpeyek ji dinya Helenistik. Felestiniyen ku zimane wan e zikmaki Arami bün bixwe, pi§ti we deine piraniya panda Helenistik pejirandibün. Her pend ji ber din an ji welatpareziye gellek kesi xwest bi Greki biaxive ji, ew ziman ji dikaribün fein bikirana. Piraniya Cihüyen Felestini herhal de Ibraniji tebigihi§tana; le ji ber ku weke zimaneki piroz dihate heseb, j i mal ü par§iye betir li sinagoge bikar tanin. Gava carinan Ineil ji “Ibrani” xeber dide qesta we zimane Arami ye. Weke minak, lewheya süc a li pannixe li ser sere Isa, ku li ser “Padi§ahe Cihüyan” hatibü nivisin te gotin ku bi Ibrani, Latini ü Greki hatiye nivisin. {indi: Yühenna 19:19-20) Li vir Ibraniya ku bahsa we te kirin, ihtimaleke mezin Arami ye. Lewheya süc pima ji xeyni Ibrani (yan Arami) ü Greki pe ve bi Latini de be nivisin? Latini zimane fermi ye arte§a Romaye bü, ji ber we. Ji ber ku Pilatus serdare arte§a Roma ya li welate Cihüyan bü, kesen ku kare li parmixe xistina tawanbaran bieih dianin eskeren wi bün.
Sedeme duwem, Ineil, di nav kesen ku ji Greki pe ve bi zimaneki din nizanibün de, we gave belav bü. Ev belavbün, pe§! li Felestine (bi pirrani li Sezariyeya ku Greki le dihate axavtin), pa§e li Suriyeye ü li Enedole (bi taybeti ji li bajare raezin Antalya ya ku disa Greki le dihate axavtin) ü li welaten din e Derya Sipi ya Rojhilat dibü. Li van welatan zimane ku heri betir dihate axavtin ü tegiha§tin Greki bü. Dema ku mirov ji Qudse ü navenden din en ku Arami le dihate axavtine, Felestine bidür diket nediket, zimane ku §andiyen Isa ü “mizgin” belavkeren din pe diaxivin, Greki bü. We deme Pavlose li bajare Tersüse ye ku Greki le dihate axavtin pebübü, beri ku zimane li bajer belavbüyi fer bibe li nav malbata xwe ya muteasib zimane Arami fer bü. Le bibe nebe weke §andiyeki ku Xwede ji paganan (pirrxwedayan) re §andibü, ji bo nameyan binivise diviya zimane Greki bikar bianiya. Li gor ku Ineil ne tene ji bo Cihüyan, ji bo herkesi bü, nivisen bingehin e baweriya Mesih, bi zimane heri betir li heremen ku mizginiya Isa le hatibü belavkirin belav bübü, ango, bi Greki hate nivisin ü belav bü. Ji destpeka sedsala duyem a P.Z. hin nivisen tncile, bi zimane Suryani ye ku cüreyeki zimane Arami ye belav bü, le ev Incila bi Suryani, ji Greki hatibü wergerandin. Disa ji, pisporen ziman bi lekolineke biserinc a peyven Isa yen bi Greki, bihesani dikarin Aramiya wan texmin bikin.
Di dema Imperetoriya Osmani de fermanen sultan tevi ku bi gellek zimanan dihatin belavkirin, Yunani, Slavi, Erebi ü hwd. weke Tirkiya wan a orjinal derbas dibün. Keseki nikaribü bigota ku, “hete ez Tirkiya we ya orjinal nebmim ez Fermana Suiten qebül nakim!” Fier weha kesi nikaribü bigota ku, peyven Isa wergerin ser zimaneki din nayen hiseb.
5Listeya Pirtüken Ku Ineil Pekanine Kengi Hate • Hilbij artin?
Bi fermana imperetor Konstantin, P.Z. di sala 325an de ü Konseya Iznike ku ji 300 reberen bawermenden Mesihi pek hatibü, bi teswirkirina tekiliya Isa Mesih a bi Bav Xwede re heta ku mumkun bü, bi qutbiri mijül bü. Bi bidanasina ku we kijan pirtüka dini derbas be an nebe mijül nebü. Li ser listeya fermi ya nivisen piroz en ji aliye kesen ku baweriya xwe bi Isa anibün ve hatibü tesbitkirin, ji zü de biryar hatibü dayin. Heta ev nivis, bün belgeyen bingehin en ji bo bieihanina armanca kombüna be§daren Konseya Iznike ku xwe bisperine.
Ev listeya nivisen piroz, ji aliye civata kesen ku baweriya xwe bi Isa tanin ve weke pirtüken ku ji belgeyen esasi pekhatine ten hiseb ü desteka jiyan ü baweriya ve civate ne. Civata kesen xwedi baweri jixwe weke xwediye berhevokeke pirtüken piroz en ku j i all herkesi ve ten qebülkirin derketin hole. Isa, weke me ji bert de gotibü nivisen Peymana Kevin (Tewrat, Zebür, Pirtüken Pexemberan), weke pirtüken ku Je re §ahadeti kiribün qebül kirin. $agirten Isa tegihi§tin ku Wi pe§belavoken di pirtüken Peymana Kevin de cih girtine, pekanine. Bi vi awayi civata kesen xwedi baweri Peymana Kevin weke pirtüka ku Xwede ew ilham kiriye ji xwe re weke mlrat girtin. Le qi peyven Isa yen ku dema ew li dinye büye gotiye, qi ji fikre ku bi riya fikr ü ramanen ku bi wasiteya Ruhe Piroz ji §agirten xwe re ilham kiriye, ji peyven pexemberen Peymana Kevin kemtir nedihatin heseb. Tevi veji:
(1)	Heta ku ev fikir neyen nivisandin
(2)	Heta ku ji bo pekanina berhevokeke niviski ku fikren heyi bigre nav xwe kom nebin
(3)	Heta ku ev berhevok nebe weke pivana baweri ü pratika we, neye qebülkirin;
mirov nikare ji listeyeke fermi ya nivisen kuIncü pekanine bahs bike.
Wek me beri ji got hemi be$en cihe cihe yen Incile P.Z. beri xelaseka sedsala yekem hatine nivisin. Pevajoya berhevkirina hin ji van be§an, ber bi dawiya sedsala yekem dest pekir ü di sedsala duyem de ji dom kir. Di despeka sedsala duyem de du berhevkirinen giring pek hatine: Yek je ya li ser jiyana Mesih Isa, berhevoka her qar be$en ewil en Incile {Malta, Markos, Luka, Yühenna) ye, ya din ji berhevoka nameyen Pawlos e. Niviseke din a ku giredana di navbera van herdu berhevokan de pek ani ü ew ji bo bibin wek berhevokeke bitene bi hev ve gireda ji hebü - pirtüka Karen §andiyan (Resülan). Ev nivis, ne tene ji dewama büyeren ku di pirtüken Malta, Markos, Luka ü Yühenna de bahsa wan hatibü kirin pek te, her weha ji imkana ku em nameyen Pawlos bi tegihi§tineke mezin bixwinin ji dide me; weki din ji delileki din e wezifeya xizmeta panditiya Pawlos a ji bo Isa ü delileki din e wezifeya hin ?andiyen din e.
Ev berhevoka mezin, bi hin nivisen pend pe§engen bawermenden Mesih en sedsala yekem re, weke Pirtükeke Piroz a ku desthilatiya we behempa ye hate qebülkirin. Ev pirtüka piroz a ku je re Peymana Nü an Ineil te gotin him ji ali kesen ku ji riya Xiristiyaniya rasteqin derk'etibün, him ji ji aliye bawermenden Mesih en ku li ser riya rast bün ve hatibü qebülkirin. Di sala 1945 an de li Nag Hammadiya li Misra jorin pirtükxaneyeke kevin a Kiptiyan hate ditin. Di ve pirtükxane de, hin wergeren bi Kipti yen pend pirtüken kesen baweriya xwe bi Mesih tanin, ku esle wan Greki bün ü P.Z. di heyama navin a sedsala duyemin de hatibün nivisin, hatin ditin. Hin ji van pirtükan ji aliye hin endamen teriqeta bi nave Valentinusiyan a ku ji aliye miroveki bi nave Valentinus ve hatibü danin ve hatine nivisin. Her pend seroken civaten xwedi baweriya rasteqin ev pirtük ji aliye fikri ve saxlem qebül nekiribin ji, dizanibün ku Valentinusi ji eyniIncile bikartinin ü we weke pirtükeke ku ji aliye xwede ve hatiye ilhamkirin dihesibinin.
Pipti nivisandina incile bi gelleki, P.Z. di sedsala duyem
de hin kesen ku ji ser riya baweriya hin fikren Incile derketibün, peyda bün. Ji van hinekan dixwest hin be§en Incile yen ku ne dipesinandin derxin, hinekan ji dixwest jixwe ve peyxamen nü le zede bikin. Le kesen ku li ser riya rast a Mesih Isa bün, ji zü ve 27 be§en ku Incil pektanin qebül kiribün ü ba§ dizanibün ku 91 di nava ve pirtüka piroz de ye. Ji ber we ji te§ebbüsa kesen ne li ser riya heq biser neket. Ji bo biryargirtina ku we kijan pirtüken dini ben pesinandin pediviya kombüna konseyeke tunebü. Incile bi saya qimet ü marifeten xwe, xwe bi hemi kesen xwedi baweri da qebülkirin. Wek ji Qanüna Muratori ji mirov te dighe, listeyeke be$en ku Incile pektinin ji aliye bawerxnendan ve her! dereng P.Z. di sala 170yi de hatibü amadekirin. Ji ve ji mirov tedighe ku Incil, beri civina Konseya Iznike ya ku P.Z. di sala 325an kombübü bi gelleki, bi Peymana Kevin re ji aliye bawermendan ve weke pirtüka yekta ku derbasdibe, hatibü pejirandin.
Dive disa em bi awayeki giring diyar bikin ku, be$en Incile pektinin ne ji aliye konsey an komeke metranan (papazan) ve hatiye hilbijartin ü qetiyen bi zore nehatiye qebülkirin. Riya Mesih Isa di sedsala qaremin de heta ku bü dine resmi ye ku je re ‘Xiristiyanti’ dihate gotin, dera dewlete ü nizama metraniye tunebü.
Berevajiya we, kesen li ser §opa Meslh, kemayetiyeke ku bipük dihate ditin ü bi zore zilm li wan dihate kirin bün. Ger bixwestana ji, tu piitükeke piroz nikaribün bizore bidana qebülkirin. Hin Imperetoren RomayT yen pütperest kesen ku Incil dixwendin cezaye idame didan wan. Ger §ikka bawermendan ji ewleyiya Incile hebüna, ew pirtük nedixwendin ü ruhe xwe nedixistin xetere.
Pi§ti 27 be$enIncala ku em we rast dizanin hate nivism bi sedsalan, hin berhemen sexte yen ku bi nav ji wan re ji digotin Incil, derketine hole. (Weke minak, jixwe “Incila Barnaba ")
Ji van re Indien “Apokrifal,” ango “yen ku rastiya wan naye qebülkirin,” “sexte11” te gotin. Ger berhemen weha layiqi ku li gel be§enIncila esil dir bigrin ben ditin an iddia bekirin ku ji Incile biqimettir in, dive ev pirs ji xwediye van iddiayan ben kirin: “Ev berhem di kijan tarixe de hatiye nivisin? Bi qasi Incile Kevin e? Gelo wek hemibe§en Incila rasteqin di sedsala yekem a P.Z de hatiye nivisin? Aya ji aliye keseki wek Matta, Markos, Yühenna, Luka, Pawlos, Petros ku Mesih isa dine an ji di eyni heyama yen ku ew naskirine de jiyaye ve hatiye nivisin? (jli delil hene ku mirov karibe baweriya xwe bi berheme bine ku pi§ti demeke kurt a pi§ti büyeran hatiye nivisin?” Gava ku DELIL ben xwestin pirs züka qareser dibe!
Ineil Ji Aliye Xwede Ve fawa Hatiye Peyxamkirin?
^ Balki§andina ser ferqa di navbera nerina Misilmanan a di derheqe Qurane de ü ya bawermenden Mesih a di derheqe Incile de we ba§ be. Henri Misilmanen zana ü otoriteyen Misilman, di derheqe fikra ku peyven Qurane hemi ji ali melek Cebrail ve, bi pexembere Islame Mihemed hatine nivisandin , di Qurane de peyven nemir en Xwede eih girtine ü weke qawa ku yeke din wek we hertim li cinete ve^artiye, bi zimane Erebi ji hete iro ji bo me ve§artiye, hemfikir in. Eve, ev tegihi§tina Qurani ya mutleq ü teessüba we ü ev awaye nerine ye mutleq, ji ber ku bingeha esasi ya baweriya Mislimantiye ye, him di heyama diroki ü him ji di ya zanisti ya modern de ji, ji bo zanayen Misilman muhasebeyeke rexneyi ya Quran ü qavkani an ji rasteqiniya we dike ti§teki ku neye hizirkirin. Hette, le pirsiyaneke ciddi ya di derheqe rasteqiniya mutleq a Qurane de ji, we karibe sistema ku baweriya Islame li ser ava büye tune bike. Ji ber ve ye ku, weke lepirsina
Ayeten §eytam, lepirsina gend ayeten din en Qurane ji aliye romaneke ve ji, ji aliye karbidesten Island ve bi gaveki weke eri§eke li diji imane hatiye nerin. Ji ber ve yeke ji gava miftiye Kevin Turan Dursun ji dine islame behevi bü, wek karbidesteki Kevin e Misilman, li diji pexembere Islame Mihemed, pi§ti ku dest pekir bi hezaran ü bi awayeki vekiri nivisen rexneyi nivisin, dive mirov li ku§tina wi §a§ ü mat nemine. (Binäre, Tabu Can Qeki^iyor - Din Bu, We§anen Sistem, 1990)
Ger ev rexneyen li diji Qurane rast bin, e§kere xwiya ye, imana Misilmani, dikeve rew§a xaniyeki beb ingeh ü ji aliye ewlekari ü rastiya mutleq ve ti§teki we ye ku xwe tavsiye bike namine.
Ji aliye din ve, nerina bawermenden Mesihi (Xiristi- yan) a di derbare Incüe de pirr cihe ye. Bingeha imana bawermenden Mesih, ne li ser hebün an rastiya Incüe, li ser bingeha jiyana Mesih Isa, mirin ü pi§ti mirine vejina wi hatiye avakirin. Tu karbidesteki birez e Xiristiyan, baweriya xwe pe nayne ku peyven Pirtüka Pirozji aliye §andiyeki ve ji be, ji aliye Xwede ve bi pexemberen cihe cihe yeko yeko hatiye nivisin. Mijara ku hemi Xiristiyan li ser hemfikirin, ew e ku Xwedaye Mezin di heyamen cihe de, kesen bijarte yen ku li ser riya Wi güne ü diroka tekiliya Wi ü mirovayetiye nivisine, hilbijartine. Vankesan, di eyni wexte de, di bin tesira Ruhe Piroz e Xwede de, di derheqe ku dive em gawa bijin ü em e gawa bi Wi re tekiliyeke ruhi ü nezik deynin de fikir ü fermanen cihe yen Xwede nivisine.
Piraniya Xiristiyanen (ango bawermenden Mesihi) ji dil, baweriya xwe bi we tinin ku Xwede tesireke nexwezay! li mviskaren be§en cihe yen Pirtüka PTroz (ango Tewrat, Zebur, Incil) kiriye ü bi sedsalan ev nivis parastine ü bi vT awayi, dokumanen ewil en nivisen ku Tro di deste me de ne, bi awayeki rast ü rek gihandine ber deste me. Ji ber ve ji ji Pirtüka Piroz re gelek caran “Peyva Xwede” te gotin. Li gel ve ji, hemi Xiristiyan qebül dikin ku di nivisen Pirtüka Piroz de, di eyni wexte de hemaneke insani ji heye. Heta, Xwede, bi tevayi bi alikariya nizama xwezayi ya li dinye karkirine dibijere, ewende ku, te bawerkirin ku Pirtüka Piroz hemanen insani ü yen piroz li gel hev dipareze.
Dive em ve ji bejin ku, tu zanayeki Xiristiyan an Musewi, fikra weke baweriya Misilmantiye ya ku pawa Quran giha§tiye Mihemed, Tewrat giha$tiye Musa, Zebür giha§tiye Dawid ü Incil ji giha§tiye Isa qebül nekiriye. Heta Xiristiyanan hergiz bawer nekiriye ku Isa ti§tek nivisi be ü jixwe tu delileki ve ye diroki ji tuneye. Hemi diroknivis, li ser rastiya ku ev fikir (ango, fikra ku Isa pirtukek nivisiye) pi§ti mirina isa bi 600 sali, bi Hz. Mihemed re derketiye nave, hemfikirin. Li gel hemi diroknivisen belayen, Xiristiyan ji, rastiya ku tene incila Me§rü ya ku ji destpeka sedsala yekem ve hatiye qebülkirin, ne ji aliye Isa ve, le ji aliye §agirten wi ve hatiye nivisin, qebül dikin.
Pi§ti ku me ev ti§t hemi gotin, dive em dubare bikin ku Pirtüka Piroz j i bo hemi Xristiyanan hinji pirr giring e. Ev ji büye sedeme ku Pirtüka Piroz bibe pirtüka herf pirr be xwendin ü wergerandin ser zimanen din. Xiristiyan bi ve yeke ba§ bawerin ku, pendi mirov Pirtüka Piroz dixwine ü ledikole, li ser bi awayeki kür ü dür difikire ü agahdariyen xwe pir dike, Ruhe Piroz e Xwede ji, weke di minaken dersen bori de bi mirov re bi awayeki taybeti dipeyive. Gellek baweriyen di derbare Xwede ü rastiyen ku we herüber xwe biparezin, bitene di Pirtüka Piroz de hene. Ji ber we ü ji ber ve rew§a we ya taybeti ji, Xiristiyanan han dane ku, metne we weke orjinale we be wergerandin ü niviSen we yen Kevin biparezin. Weke ku gellek pirtük ü lekolinan ji daye diyarkirin, wergeren Pirtüka Piroz en rojane, nivisen ku bi desten pexemberen cihe hatine nivisin, rast radighinin.
Mebesta Incile
Ineil, ne bitene ji bo ku li ser Isa ü kesen
0 pe§in en li ser riya Wi zanyariyen diroki bide, hatiye nivisin. Di eyni deme de ji bo tesira xwe bi awayeki pratik li ser jiyana xwendevanen xwe ya rojane bike ü ji bo wan te§wiqi baweripeanm ü seridanina Reb Mesih Isa bike hatiye nivisin. Mirov le $a§ nabe ku pima kes ü civaten ku ti§ten Ineil fer dike dixwinin, ciddi dibinin ü tedbiqi jiyana xwe dikin, hete tu bixwazi hevdem, biistiqrar, reküpek ü bextewer in.
Yek ji duwazde §agirt an §andiyen isa, Yühennaye ku ti§ten di derheqe be§e ku wi nivisiye de gotiye, ji bo be§en Incile yen din ji mirov dikare beje.
“Beguman Isa li her §agirtan he gellek ni$anen din ji raber kirin ku ew di ve kitebe de nehatine nivisin. Le bele ev hatine nivisin, da ku hün baweriya xwe binin ku Isa Mesih e, KureXwede ye ü bi ve baweriye jiyana we bi nave wi hebe.
(ineil: Yühenna 20:30-31)
Hin ?avkaniyen di derbare ewlebünaincile de hatine nivisin ku mirov dikare wan li Tirkiye peyde bike:
Benson, R. Incil-i Barnaba: Lekolineke zanisti Bruce, F.R ineil Bilim Serisi: Mesaja Incile
Cedid, Iskender. Tevrat ve Ineil ’in degifmezligi (Tewrat ü ineil nayen guhertin)
Gilchrist, J. ve Lütfi Ekinci. Evet, Kitabi Mukaddes Tanri Sözü ’dür! (Ere Pirtüka Piroz Peyva Xwede ye)
Gilchrist, J. Kur ’an ile ineil Yan Yana! (Quran ü Ineil li ber hev)
Karata?, Isa. Gerfekleri Saptiranlar (Miroven ku rastiye t ahrif dikin)
Moran, M.A. Hakikat ve Dalalet (Rasti ü delalet)
Pfänder, C. G. TevratveinciPdeTahrifYoktur(DiTewratü IncTle de tahnfat tuneye)
Rhoton, Dale. Inang ve Kanit (Baweri ü Delalet)
Sproul, R.C. ineil Bilim Serisi: Yorum Bilimi (Zanyariya giroveyi)
Yazman, Yakup. Iznik Konseyi ’nde Ne Oldu? (Di Konseya Iznike de gi bü?)
Xwendevanen heja,
Ger we§ana me bala we ki$and an we je istifade kir ev e me pir memnün bike. Hm gellek kiteb ü kiteboken me yen wek ve hene. Ger hün Usteya pirtükan an bro§üra danasine dixwazin, ji me re binivisin. Ger pirsen we yen di derheqe baweriye an mijaren giring en weke we de hebin, em e li heviya nameyen we bin. Her xwendevane me ye ku ve ankete dagire em e je re diyariyeke biqük bi§!nin.
Anket-Ji kerema xwe fargo^eyen pedivl destni;an bikin.
1.	We zimane kiteba ‘Incil Saxlem e” qawa dit?
G Hesan	□ Navendi	0 Zor
2.	Temenewe? □ Ji 18 sah biijüktir D18-25 □ 26-40 □ Ji 40-i mezintir
3.	Rew§a we ya perwerdeyi? DSeretayi LJNavendi DLise DBilind
4.	 Zayenda we?	□ Kep	DMer
5.	 Rew§a we ya medem?	□ Bekar	DZewicT
6.	Ez dixwazim hün dersen kursa xwe ya Incile bepere li ser navm§ana
min rekin?	□ Ere	0 Na
7.	Ez dixwazim hün listeya xwe ya pritükan ü bro§ura xwe ya danasine
liser navni§ana min bijinin. □ Ere	□ Na
Nav, Nasnav:	
Navni§an:	
Bajar:	
Ji kerema xwe rüpeli je bikin an fotokopiya wi bik§inin ü bi$inin navni?ana:
P.K. 8 Acibadem Kadiköy - Istanbul
Ineil gi ye?
Incila rastin fange ü ji ali ki ve hat nivisin? Peyxama heile gawa gebü? Mesaj ü armanca heile gi ye?
Pirsen bi vT awayT ü gelleken din, ji all pispore Incfle Prof. Dr. F. F. Bruce ve, di ve kiteboka ku di deste we de ye, bi awayek? zanist? ten bersivandin!
9789757889908